Skip to content

foo

定理:

定義:ガンマ関数

\Gamma(z) = \dint_0^\infty t^{z-1}\e^{-t} \dd t \qquad \qty\big(\Re(z)>0)Γ(z)=limnnzn!k=0n(z+k)\Gamma(z) = \dlim_{n \to \infty} \dfrac{n^z n!} {\dprod_{k=0}^n (z+k)}

定義:リーマン(の)ゼータ関数

\zeta(z) = \dsum_{n=1}^\infty \dfrac1{n^z} \qquad \qty\big(\Re(z)>1)

リーマンゼータ関数のガンマ関数を用いた積分表示を証明する。これは、関数等式を導くうえで非常に重要な式である。

定理:ゼータ関数の積分表示①

\zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty \dfrac{u^{z-1}}{\e^u-1} \dd u \qquad \qty\big(\Re(z)>1)
証明Γ(z)=0tz1etdt((z)>0)\qquad \Gamma(z) = \dint_0^\infty t^{z-1}\e^{-t} \dd t \qquad (\Re(z)>0)

t=nut=nu とすると、dt=ndu\dd t=n\dd u であるから、

Γ(z)=0(nu)z1enundu\qquad \phantom{\Gamma(z)} = \dint_0^\infty (nu)^{z-1}\e^{-nu} n\dd uΓ(z)=0nzn1uz1enundu\qquad \phantom{\Gamma(z)} = \dint_0^\infty n^z \cancel{n^{-1}} u^{z-1} \e^{-nu} \cancel{n} \dd uΓ(z)=0nzuz1enudu\qquad \phantom{\Gamma(z)} = \dint_0^\infty n^z u^{z-1}\e^{-nu} \dd u

両辺を 1nz\dfrac1{n^z} で割って、

1nzΓ(z)=0uz1enudu\qquad \dfrac1{n^z}\Gamma(z) = \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd u

ここで、両辺の和を取ると、

n=11nzΓ(z)=n=10uz1enudu\qquad \dsum_{n=1}^{\infty} \dfrac1{n^z} \Gamma(z) = \dsum_{n=1}^{\infty} \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd uΓ(z)n=11nz=n=10uz1enudu((z)>1)\qquad \Gamma(z) \dsum_{n=1}^{\infty} \dfrac1{n^z} = \dsum_{n=1}^{\infty} \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd u \qquad (\Re(z)>1)

(ただし、リーマンゼータ関数の定義より、絶対収束するためには、(z)>0\Re(z)>0 から (z)>1\Re(z)>1 に狭める必要がある。)

Γ(z)ζ(z)=n=10uz1enudu\qquad \Gamma(z)\zeta(z) = \dsum_{n=1}^{\infty} \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd uζ(z)=1Γ(z)n=10uz1enudu\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dsum_{n=1}^{\infty} \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd u

現代解析では、自然数全体 N\mathbb{N} に数え上げ測度を入れると、

n=1f(n)=Nf(n)dμ(n)\dsum_{n=1}^\infty f(n) = \dint_{\mathbb{N}} f(n)\,d\mu(n)

とみなすことができる。したがって、

n=10us1enudu\dsum_{n=1}^\infty \dint_0^\infty u^{s-1}e^{-nu}\,du

は、

N0us1enududμ(n)\dint_{\mathbb{N}} \dint_0^\infty u^{s-1}e^{-nu}\,du\,d\mu(n)

という重積分である。

さらに、

n=10us1enudu=Γ(Re(s))ζ(Re(s))<(Re(s)>1)\dsum_{n=1}^\infty \dint_0^\infty |u^{s-1}e^{-nu}|\,du = \Gamma(\operatorname{Re}(s)) \zeta(\operatorname{Re}(s)) <\infty \qquad (\operatorname{Re}(s)>1)

が成り立つので、フビニの定理(あるいはトネリの定理)より積分順序を交換できる。すなわち、

n=10us1enudu=0n=1us1enudu\dsum_{n=1}^\infty \dint_0^\infty u^{s-1}e^{-nu}\,du = \dint_0^\infty \dsum_{n=1}^\infty u^{s-1}e^{-nu}\,du

となる。

ζ(z)=1Γ(z)0uz1n=1enudu\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty u^{z-1} \dsum_{n=1}^{\infty} \e^{-nu} \dd u\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty u^{z-1} \dsum_{n=1}^{\infty} \qty\big(\e^{-u})^n \dd u

これは初項 \qty\big(\e^{-u})^1=\e^{-u}、公比 eu\e^{-u} の等比級数であるから、等比級数の公式より、

ζ(z)=1Γ(z)0uz11eu1eudu\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty u^{z-1} \cdot \dfrac{1\cdot\e^{-u}}{1-\e^{-u}} \dd uζ(z)=1Γ(z)0uz1eu1eueueudu\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty u^{z-1} \cdot \dfrac{\e^{-u}}{1-\e^{-u}} \cdot \dfrac{\e^u}{\e^u} \dd uζ(z)=1Γ(z)0uz1eu1du.\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty \dfrac{u^{z-1}}{\e^u-1} \dd u. \quad \Box
証明Γ(z)=0tz1etdt((z)>0)\qquad \Gamma(z) = \dint_0^\infty t^{z-1}\e^{-t} \dd t \qquad (\Re(z)>0)

t=nut=nu とすると、dt=ndu\dd t=n\dd u であるから、

Γ(z)=0(nu)z1enundu\qquad \phantom{\Gamma(z)} = \dint_0^\infty (nu)^{z-1}\e^{-nu} n\dd uΓ(z)=0nzn1uz1enundu\qquad \phantom{\Gamma(z)} = \dint_0^\infty n^z \cancel{n^{-1}} u^{z-1} \e^{-nu} \cancel{n} \dd uΓ(z)=0nzuz1enudu\qquad \phantom{\Gamma(z)} = \dint_0^\infty n^z u^{z-1}\e^{-nu} \dd u

両辺を 1nz\dfrac1{n^z} で割って、

1nzΓ(z)=0uz1enudu\qquad \dfrac1{n^z}\Gamma(z) = \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd u

ここで、両辺の和を取ると、

n=11nzΓ(z)=n=10uz1enudu\qquad \dsum_{n=1}^{\infty} \dfrac1{n^z} \Gamma(z) = \dsum_{n=1}^{\infty} \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd uΓ(z)n=11nz=n=10uz1enudu((z)>1)\qquad \Gamma(z) \dsum_{n=1}^{\infty} \dfrac1{n^z} = \dsum_{n=1}^{\infty} \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd u \qquad (\Re(z)>1)

(ただし、リーマンゼータ関数の定義より、絶対収束するためには、(z)>0\Re(z)>0 から (z)>1\Re(z)>1 に狭める必要がある。)

Γ(z)ζ(z)=n=10uz1enudu\qquad \Gamma(z)\zeta(z) = \dsum_{n=1}^{\infty} \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd uζ(z)=1Γ(z)n=10uz1enudu\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dsum_{n=1}^{\infty} \dint_0^\infty u^{z-1}\e^{-nu} \dd u

下の補題1により、NN\to\infty とすると、n=1Nenu\dsum_{n=1}^N\e^{-nu}n=1enu\dsum_{n=1}^\infty\e^{-nu} に一様収束するため、**系:一様収束関数の極限の交換定理(無限和 ver.)**より、積分と総和を交換でき、さらに、uz1u^{z-1} は総和の外に出すことができるから、

ζ(z)=1Γ(z)0uz1n=1enudu\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty u^{z-1} \dsum_{n=1}^{\infty} \e^{-nu} \dd u\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty u^{z-1} \dsum_{n=1}^{\infty} \qty\big(\e^{-u})^n \dd u

これは初項 \qty\big(\e^{-u})^1=\e^{-u}、公比 eu\e^{-u} の等比級数であるから、等比級数の公式より、

ζ(z)=1Γ(z)0uz11eu1eudu\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty u^{z-1} \cdot \dfrac{1\cdot\e^{-u}}{1-\e^{-u}} \dd uζ(z)=1Γ(z)0uz1eu1eueueudu\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty u^{z-1} \cdot \dfrac{\e^{-u}}{1-\e^{-u}} \cdot \dfrac{\e^u}{\e^u} \dd uζ(z)=1Γ(z)0uz1eu1du.\qquad \zeta(z) = \dfrac1{\Gamma(z)} \dint_0^\infty \dfrac{u^{z-1}}{\e^u-1} \dd u. \quad \Box

補題1:

n=1Nenu\dsum_{n=1}^N \e^{-nu}

[ε,)[\varepsilon,\infty) 上において、

n=1enu\dsum_{n=1}^\infty \e^{-nu}

に一様収束する。

証明

n=1Nenu\dsum_{n=1}^N\e^{-nu}[ε,)[\varepsilon,\infty)

n=1enu=1eu1\dsum_{n=1}^\infty\e^{-nu} = \dfrac1{\e^u-1}

に一様収束。

(z)>1\Re(z)>1=limNsupu[ε,)n=1Nenun=1enu\qquad \mathrel{\phantom{=}} \dlim_{N\to\infty} \sup_{u\in[\varepsilon,\infty)} \left| \dsum_{n=1}^N\e^{-nu} - \dsum_{n=1}^\infty\e^{-nu} \right|\qquad = \dlim_{N\to\infty} \sup_{u\in[\varepsilon,\infty)} \bigl| \qty\big( \e^{-1\cdot u} +\e^{-2\cdot u} +\cdots +\e^{-Nu} ) - ( \e^{-1\cdot u} +\e^{-2\cdot u} +\cdots +\e^{-Nu} +\cdots ) \bigr|=limNsupu[ε,)e(N+1)u+\qquad = \dlim_{N\to\infty} \sup_{u\in[\varepsilon,\infty)} \left| \e^{-(N+1)u}+\cdots \right|=limNsupu[ε,)n=N+1enu\qquad = \dlim_{N\to\infty} \sup_{u\in[\varepsilon,\infty)} \left| \dsum_{n=N+1}^\infty \e^{-nu} \right|=limNsupu[ε,)n=N+1enu\qquad = \dlim_{N\to\infty} \sup_{u\in[\varepsilon,\infty)} \dsum_{n=N+1}^\infty \e^{-nu}

n>0n>0 より、enu\e^{-nu}uu に関して単調減少関数であるから、u[ε,)u\in[\varepsilon,\infty) で最大値を取るのは ε\varepsilon のとき(u=0u=0 に限りなく近いとき)である。よって、

=limNn=N+1enε\qquad = \dlim_{N\to\infty} \dsum_{n=N+1}^\infty \e^{-n\varepsilon}

これは初項 e(N+1)u\e^{-(N+1)u}、公比 =eu\dfrac{}{}=\e^{-u} の等比級数であるから、無限等比級数の公式より、

=limNe(N+1)u1eu\qquad = \dlim_{N\to\infty} \dfrac{\e^{-(N+1)u}} {1-\e^{-u}}=limNeNueu1eu\qquad = \dlim_{N\to\infty} \dfrac{\e^{-Nu}\cdot\e^{-u}} {1-\e^{-u}}=eu1eulimNeNu\qquad = \dfrac{\e^{-u}} {1-\e^{-u}} \dlim_{N\to\infty} \e^{-Nu}

これは eNu=1eNu\e^{-Nu}=\dfrac1{\e^{Nu}} と変形でき、limNeNu=\dlim_{N\to\infty}\e^{Nu}=\infty が成り立つため、eNu=1eNu\e^{-Nu}=\dfrac1{\e^{Nu}} の分母が無限大に発散すると考えられる。よって、

=eu1eu0\qquad = \dfrac{\e^{-u}} {1-\e^{-u}} \cdot0=0.\qquad =0.

したがって、n=1Nenu\dsum_{n=1}^N\e^{-nu}[ε,)[\varepsilon,\infty) 上において、n=1enu\dsum_{n=1}^\infty\e^{-nu} に一様収束する。\quad\Box

定理:関数等式

ζ(s)=2sπs1sin(πs2)Γ(1s)ζ(1s)\zeta(s) = 2^s \pi^{s-1} \sin\left(\dfrac{\pi s}{2}\right) \Gamma(1-s) \zeta(1-s)
証明

定義:テータ関数

ϑ(z,τ):=n=eπin2τ+2πinz\vartheta(z,\tau) := \dsum_{n=-\infty}^\infty \e^{\pi in^2\tau+2\pi inz}
ϑ(z+1,τ)=ϑ(z,τ)\vartheta(z+1,\tau) = \vartheta(z,\tau) ϑ(z+mτ+n,τ)=eπim2τ2πimzτ(z,τ)\vartheta(z+m\tau+n,\tau) = \e^{-\pi im^2\tau-2\pi imz} \tau(z,\tau)

定義:フーリエ変換

f^(x):=f(t)e2π1xtdt\hat f(x) := \dint_{-\infty}^\infty f(t) \e^{-2\pi\sqrt{-1}xt} \dd t

定理:ポアソンの和公式

f,f^L1(R)f,\hat f\in L^1(\R) がシュワルツ関数であるとき、以下が成り立つ。

nZf(n)=nZf^(n)\qquad \dsum_{n\in\Z}f(n) = \dsum_{n\in\Z}\hat f(n)

定義:完備リーマンゼータ関数

ξ(z):=πz2Γ(z2)ζ(z)\xi(z) := \pi^{-\frac{z}{2}} \Gamma\qty(\dfrac{z}{2}) \zeta(z)