微分公式と初等関数の導関数

微分とは?導関数とは?

微分公式

微分公式を証明するにあたって、関数同士の四則演算は以下のように書き換えられることを留意していただきたい。

$f(x) + g(x) = (f + g)(x)$
$f(x) \minus g(x) = (f \minus g)(x)$
$f(x)g(x) = (fg)(x)$
$\dfrac{f(x)}{g(x)} = \qty( \dfrac{f}{g} )(x)$

微分の線形性

微分の和によって分配できる性質(加法性かほうせい)と係数を前に出すことができる性質(斉次性せいじせい)を合わせて線形性せんけいせいと呼ぶ。

加法性

$\qty\big( f(x) + g(x) )’ = f'(x) + g'(x)$

証明
$\qty\big( f(x) + g(x))’$
$= \qty\big( (f + g)(x) )’$
$= \dlim_{\Delta x \to 0}\dfrac{(f + g)(x + \Delta x) \minus (f + g)(x) }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \qty\big( f(x + \Delta x) + g(x + \Delta x) ) \minus \qty\big( f(x) + g(x) ) }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0}\dfrac{\qty\big( f(x + \Delta x) \minus f(x)) + \qty\big( g(x + \Delta x) \minus g(x) )}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{\qty\big( f(x + \Delta x) \minus f(x)) }{\Delta x} + \dfrac{\qty\big( g(x + \Delta x) \minus g(x) )}{\Delta x} )$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\qty\big( f(x + \Delta x) \minus f(x)) }{\Delta x} + \dlim_{\Delta x \to 0}\dfrac{\qty\big( g(x + \Delta x) \minus g(x) )}{\Delta x}$
$=f'(x) + g'(x).$
斉次性

$\qty\big( af(x) )’ = af'(x)$

証明
$\qty\big( af(x) )’$
$= \dlim_{\Delta x \to 0}\dfrac{af(x + \Delta x) \minus af(x)}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0}\dfrac{a\qty\big( f(x + \Delta x) \minus f(x) )}{\Delta x}$
$=a\dlim_{\Delta x \to 0}\dfrac{f(x + \Delta x) \minus f(x)}{\Delta x}$
$=af'(x)$

積の微分(ライプニッツ則)

$\qty\big( f(x)g(x) )’ = f'(x)g(x) + f(x)g'(x)$

証明
$\qty\big( f(x)g(x) )’$
$= (fg)'(x)$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ (fg)(x + \Delta x) \minus (fg)(x) }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ f(x + \Delta x)g(x + \Delta x) \minus f(x)g(x) }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ f(x + \Delta x)g(x + \Delta x) \minus f(x)g(x) + \qty\big( f(x)g(x + \Delta x) \minus f(x)g(x + \Delta x) )}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ f(x + \Delta x)g(x + \Delta x) \minus f(x)g(x + \Delta x) }{\Delta x} + \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ f(x)g(x + \Delta x) \minus f(x)g(x) }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{ f(x + \Delta x) \minus f(x) }{\Delta x} g(x + \Delta x) )
+ \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( f(x) \dfrac{ g(x + \Delta x) \minus g(x) }{\Delta x} )$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ f(x + \Delta x) \minus f(x) }{\Delta x}
\dlim_{\Delta x \to 0} g(x + \Delta x)
+ \dlim_{\Delta x \to 0} f(x)
\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ g(x + \Delta x) \minus g(x) }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ f(x + \Delta x) \minus f(x) }{\Delta x}
\dlim_{\Delta x \to 0} g(x + 0)
+ \dlim_{\Delta x \to 0} f(x)
\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ g(x + \Delta x) \minus g(x) }{\Delta x}$
$= f'(x)g(x) + f(x)g'(x). \Box$

商の微分

分子が1の場合

$\qty( \dfrac{1}{f(x)} )’ = \minus \dfrac{f'(x)}{ \qty\big( f(x) )^2 }$

証明
$\qty( \dfrac{1}{f(x)} )’$
$= \qty( \qty\big(f(x))^{\minus 1} )’$
$= \ddv{ \qty\big(f(x))^{\minus 1} }{f(x)} \ddv{f(x)}{x}$
$= \minus f(x)^{\minus 2} f'(x)$
$= \minus \dfrac{f'(x)}{\qty\big(f(x))^2} . \Box$
一般の場合

$\qty( \dfrac{f(x)}{g(x)} )’ = \dfrac{ f'(x)g(x) \minus f(x)g'(x) }{ \qty\big( g(x) )^2 }$

「分子が $1$ の場合」を用いた証明
この方法では、「分子が $1$ の場合」を許容していることに注意していただきたい。
$\qty( \dfrac{f(x)}{g(x)} )’$
$= \qty( f(x) \times \dfrac{1}{g(x)} )’$
「積の微分」より、
$\qty\big(f(x))’\qty(\dfrac{1}{g(x)}) + f(x) \qty(\dfrac{1}{g(x)})’$
$= \dfrac{f'(x)}{g(x)} + f(x) \qty( \minus \dfrac{g'(x)}{\qty\big(g(x))^2})$
$= \dfrac{f'(x)g(x)}{\qty\big( g(x) )^2} \minus \dfrac{f(x)g'(x)}{\qty\big(g(x))^2}$
$= \dfrac{f'(x)g(x) \minus f(x)g'(x)}{\qty\big(g(x))^2}. \Box$
導関数の定義を用いた証明
この方法を用いると、遠回りだが、独立した公式として証明できる。
$\qty( \dfrac{f(x)}{g(x)} )’$
$= \qty(\dfrac{f}{g})'(x)$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \qty(\dfrac{f}{g})(x + \Delta x)
\minus \qty(\dfrac{f}{g})(x) }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{ \dfrac{f(x + \Delta x)}{g(x + \Delta x)}
\minus \dfrac{f(x)}{g(x)} }{\Delta x}
\times \dfrac{g(x + \Delta x)g(x)}{g(x + \Delta x)g(x)} )$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{f(x + \Delta x)g(x) \minus f(x)g(x + \Delta x)}{\Delta x} \times \dfrac{1}{g(x + 0)g(x)}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{f(x + \Delta x)g(x) \minus f(x)g(x + \Delta x)
+ \qty\big( f(x)g(x) \minus f(x)g(x) )}{\Delta x} \times \dfrac{1}{\qty\big( g(x) )^2}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{f(x + \Delta x)g(x) \minus f(x)g(x)}{\Delta x}
+ \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{f(x)g(x) \minus f(x)g(x + \Delta x)}{\Delta x}
\times \dfrac{1}{\qty\big( g(x) )^2}$
$= \left( \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{f(x + \Delta x) \minus f(x)}{\Delta x}
\times \dlim_{\Delta x \to 0} g(x)
\minus \dlim_{\Delta x \to 0} f(x)
\times \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{g(x + \Delta x) \minus g(x)}{\Delta x} \right)
\times \dfrac{1}{\qty\big( g(x) )^2}$
$= \dfrac{ f'(x)g(x) \minus f(x)g'(x) }{ \qty\big( g(x) )^2 }$

合成関数の微分(連鎖律)

$\ddv{ f\qty\big(g(x)) }{x}= \ddv{f(x)}{g(x)} \ddv{g(x)}{x}$

$\qty\Big( (f \circ g)(x) = f’\qty\big(g(x)) g'(x) )$

合成関数 $f\qty\big(g(x))$ の $x$ による微分は、$f\qty\big(g(x))$ を $g(x)$ で微分したものと、$g(x)$ を $x$ で微分したものの積になる。

誤った証明
$\ddv{ f\qty\big(g(x)) }{x}$
$=\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{f\qty\big( g(x + \Delta x) ) \minus f\qty\big( g(x) )}{\Delta x}$
$=\dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{f\qty\big( g(x + \Delta x) ) \minus f\qty\big( g(x) ) }{\Delta x}
\times \dfrac{g(x + \Delta x) \minus g(x)}{g(x + \Delta x) \minus g(x)} )$
$=\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{f\qty\big( g(x + \Delta x) ) \minus f\qty\big( g(x) )}{g(x + \Delta x) \minus g(x)}
\times \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{g(x + \Delta x) \minus g(x)}{\Delta x}$
$= \ddv{f(x)}{g(x)} \ddv{g(x)}{x}. \Box$
($g(x + \Delta x) \minus g(x)$ が $g(x)$ の増分になっていることは、$x$ の増分が $(x + \Delta x) \minus x = \Delta x$ によって導かれるのと同じことである。)
この証明方法は、$g(x + \Delta x) \minus g(x) = 0$ のときに導関数を定義できない。$g(x + \Delta x) \minus g(x) = 0$ となる関数の例としては、定数関数である。
$g(x + \Delta x) \minus g(x)$
$= c(x + \Delta x)^0 \minus cx^0$
$= c \minus c$
$= 0.$
証明
$\Delta g(x) := g(x + \Delta x) \minus g(x)$ として、以下の関数 $p(\Delta x),\, q\qty\big(g(\Delta x))$ を導入することで、$\Delta g(x) = 0$ の場合にも $\ddv{f\qty\big(g(x))}{x}$ を定義できるようにする。
$p(\Delta x) =
\begin{cases}
\dfrac{g(x + \Delta x) \minus g(x)}{\Delta x} \minus g'(x) \quad (\text{$\Delta x \neq 0$ のとき}) \\[1.5ex]
0 \quad (\text{$\Delta x = 0$ のとき})
\end{cases}$
$q\qty\big(g(\Delta x)) =
\begin{cases}
\dfrac{ f(g(x + \Delta x)) \minus f\qty\big(g(x)) }{ g(x + \Delta x) \minus g(x) } \minus f’\qty\big(g(x)) \quad (\text{$\Delta g(x) \neq 0$ のとき}) \\[1.5ex]
0 \quad (\text{$\Delta g(x) = 0$ のとき})
\end{cases}$
$p(\Delta x) = \dfrac{g(x + \Delta x) \minus g(x)}{\Delta x} \minus g'(x)$
$\iff \dfrac{g(x + \Delta x) \minus g(x)}{\Delta x} = g'(x) + p(\Delta x)$
$\iff g(x + \Delta x) \minus g(x) = \qty\big( g'(x) + p(\Delta x) )\Delta x$
$q\qty\big(\Delta g(x)) = \dfrac{ f(g(x + \Delta x)) \minus f\qty\big(g(x)) }{ g(x + \Delta x) \minus g(x) } \minus f’\qty\big(g(x))$
$\iff \dfrac{ f(g(x + \Delta x)) \minus f\qty\big(g(x)) }{ g(x + \Delta x) \minus g(x) } = f’\qty\big(g(x)) + q\qty\big(\Delta g(x))$
$\iff f(g(x + \Delta x)) \minus f\qty\big(g(x)) = \qty\Big( f’\qty\big(g(x)) + q\qty\big(\Delta g(x)) ) \qty\big( g(x + \Delta x) \minus g(x) )$
$(f \circ g)'(x) = \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{f\qty\big( g(x + \Delta x) ) \minus f\qty\big( g(x) )}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \qty\Big( f’\qty\big(g(x)) + q\qty\big(\Delta g(x)) ) \qty\big( g(x + \Delta x) \minus g(x) ) }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \qty\Big( f’\qty\big(g(x)) + q\qty\big(\Delta g(x)) ) \qty\big( g'(x) + p(\Delta x) )\Delta x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty\Big( f’\qty\big(g(x)) + q\qty\big(\Delta g(x)) ) \dlim_{\Delta x \to 0} \qty\big( g'(x) + p(\Delta x) )$
$\Delta x \to 0$ は $\Delta x = 0$ を意味し、$\Delta g(x) = g(x + \Delta x) \minus g(x) = 0$ のときは $\Delta x = 0$ のときに等しいから、$p(\Delta x),\, q\qty\big(\Delta g(x))$ の定義より、
$= f’\qty\big(g(x)) g'(x). \Box$

逆関数の微分

$\ddv{x}{y} = \dfrac{1}{\ddv{y}{x}}$

証明
$x$ と $y$ が互いに逆関数であるとは、$y = f(x),\, x = g(y)$ と表せることであるので、
$x= g(y)$
$\iff x = g\qty\big(f(x))$
両辺を $x$ で微分すると、
$1 = \ddv{g\qty(\big(f(x))}{x}$
「合成関数の微分」より
$\iff 1 = \ddv{g\qty(\big(f(x))}{f(x)} \ddv{f(x)}{x}$
$\iff \ddv{g\qty(\big(f(x))}{f(x)} = \dfrac{1}{\ddv{f(x)}{x}}$
$y = f(x),\, x = g(y)$であるから、これを書き換えると、
$\iff \ddv{g(y)}{y} = \dfrac{1}{\ddv{y}{x}}$
$\iff \ddv{x}{y} = \dfrac{1}{\ddv{y}{x}}. \Box$

媒介変数表示の微分

$x=x(t),\, y=y(t) \implies \ddv{y}{x} = \dfrac{ \ddv{y}{t} }{ \ddv{x}{t} }$

「合成関数の微分」を用いた証明
$y = f(t),\, x = g(t)$とし、$g(t)$に逆関数が存在して、$t = g^{\minus 1}(x)$と表せるとする。
$\ddv{y}{x}$
$= \ddv{f\qty\big( g^{\minus 1}(x) )}{x}$
「合成関数の微分」より、
$= \ddv{f\qty\big( g^{\minus 1}(x) )}{g^{\minus 1}(x)} \ddv{g^{\minus 1}(x)}{x}$
$= \ddv{f(t)}{t} \ddv{t}{x}$
$= \ddv{y}{t} \ddv{t}{x}$
$= \ddv{y}{t} \times \dfrac{1}{\ddv{x}{t}}$
$= \dfrac{\ddv{y}{t}}{\ddv{x}{t}}. \Box$
導関数の定義を用いた証明
「合成関数の微分」を用いずに、導関数の定義を用いて遠回りな方法で証明する。
$\ddv{y}{x}$
$ = \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ f\qty\big( g^{\minus 1}(x + \Delta x) ) \minus f\qty\big( g^{\minus 1}(x) ) }{\Delta x}$
$ = \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{ f\qty\big( g^{\minus 1}(x + \Delta x) ) \minus f\qty\big( g^{\minus 1}(x) ) }{g^{\minus 1}(x + \Delta x) \minus g^{\minus 1}(x)}
\times \dfrac{g^{\minus 1}(x + \Delta x) \minus g^{\minus 1}(x)}{\Delta x} )$
$\Delta t = g^{\minus 1}(x + \Delta x) \minus g^{\minus 1}(x),\, \Delta x = g(t + \Delta t) \minus g(t)$となることから、$\Delta t = g^{\minus 1}(x + \Delta x) \minus g^{\minus 1}(x) \iff g^{\minus 1}(x + \Delta x) = g^{\minus 1}(x) + \Delta t$が得られ、かつ$g^{\minus 1}(x) = t$であるから、$x$ の極限を $t$ の極限に置き換え、
$ = \dlim_{\Delta t \to 0} \qty( \dfrac{ f( t + \Delta t ) \minus f(t) }{\Delta t}
\times \dfrac{\Delta t}{g(t + \Delta t) \minus g(t)} )$
$ = \dlim_{\Delta t \to 0} \dfrac{ \dfrac{ f( t + \Delta t ) \minus f(t) }{\Delta t} }
{ \dfrac{ g(t + \Delta t) \minus g(t) }{ \Delta t } }$
$ = \dfrac{ \dlim_{\Delta t \to 0} \dfrac{ f( t + \Delta t ) \minus f(t) }{\Delta t} }
{ \dlim_{\Delta t \to 0} \dfrac{ g(t + \Delta t) \minus g(t) }{ \Delta t } }$
$= \dfrac{\ddv{y}{t}}{\ddv{x}{t}}. \Box$

初等関数の導関数

べき関数

自然数・負の整数・分子が1の分数(単位分数)・有理数・実数の場合をそれぞれ示す。

(実数の場合の証明には「指数関数の導関数」や「対数関数の導関数」を用いるから、独立した公式として証明できるのは、有理数の場合までである。)

指数が自然数の場合の証明

$\qty(x^n)’ = nx^{n \minus 1}$

$n$ を自然数とすると、$x^n$ は実数全体で定義される。

例:$3^2, \pi^2$

証明
$\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{(x + \Delta x)^n \minus x^n}{\Delta x}$
二項定理より、
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \qty( \bc{n}{0} x^0 (\Delta x)^{n \minus 0} + \bc{n
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \qty( \bc{n}{0} x^0 (\Delta x)^{n \minus 0} + \bc{n}{1} x^1 (\Delta x)^{n \minus 1} + \cdots + \bc{n}{n \minus 1} x^{n \minus 1} (\Delta x)^{n \minus (n \minus 1)} + \bc{n}{n} x^n (\Delta x)^{n \minus n} ) \minus x^n}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \qty( (\Delta x)^n + nx (\Delta x)^{n \minus 1} + \cdots + nx^{n \minus 1} \Delta x + x^n ) \minus x^n}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{(\Delta x)^n + nx (\Delta x)^{n \minus 1} + \cdots + nx^{n \minus 1} \Delta x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( (\Delta x)^{n \minus 1} + nx (\Delta x)^{n \minus 2} + \cdots + nx^{n \minus 1})$
$\Delta x \to 0$ によって、$\Delta x$ を含む項はすべて $0$ になるから、
$= nx^{n \minus 1}. \Box$

指数が負の整数の場合の証明

$(x^{\minus n})’ = \minus nx^{\minus n \minus 1}$

$\minus n$を負の整数とすると、$x^{\minus n}$ は $x$ が $0$ 以外の実数全体のとき定義される。

例:$3^{\minus 2},\, \pi^{\minus 2}$

証明
$\qty(x^{\minus n})’$
$= \qty(\dfrac{1}{x^n})’$
「商の微分」より、
$= \minus \dfrac{(x^n)’}{(x^n)^2}$
「指数が自然数の場合」より、
$= \minus \dfrac{nx^{n \minus 1}}{x^{2n}}$
$= \minus nx^{(n \minus 1) \minus 2n}$
$= \minus nx^{\minus n \minus 1}. \Box$

指数が 分子が1の分数 の場合の証明

$\qty( x^{\frac{1}{n}} )’ = \dfrac1n x^{ \frac1n \minus 1 }$

証明
$n$ を整数とする。$x^{\frac{1}{n}}$ は $x$ が正の実数の範囲で定義される。
$y = x^{\frac{1}{n}}$
$\iff y = \sqrt[n]{x}$
$\implies y^n = x$
となる。
$\ddv{ x^{\frac{1}{n}} }{x}$
$= \ddv{y}{x}$
「逆関数の微分」より、
$= \dfrac{1}{ \ddv{x}{y} }$
$x = y^n$ であるから、
$= \dfrac{1}{ \ddv{y^n}{y} }$
$= \dfrac{1}{ ny^{n \minus 1} }$
$y = x^{\frac{1}{n}}$ であるから、
$= \dfrac{1}{ n\qty( x^{\frac1n} )^{n \minus 1} }$
$= \dfrac{1}{ nx^{\frac1n(n \minus 1)} }$
$= \dfrac{1}{ nx^{ 1 \minus \frac1n } }$
$= \dfrac1n \times \dfrac{1}{ x^{ 1 \minus \frac1n } }$
$= \dfrac1n x^{ \minus \qty( 1 \minus \frac1n )}$
$= \dfrac1n x^{ \frac1n \minus 1 }. \Box$

指数が有理数の場合の証明

$\qty( x^{\frac{m}{n}} )’ = \dfrac{m}{n} x^{\frac{m}{n} \minus 1}$

$m, n$を整数とする。$x$ が正の実数の範囲で定義される。

例:$2^{\frac13}=\sqrt[3]2$ は定義可能だが、$(\minus 3)^{\frac12} = \sqrt{\minus 3}$ は複素数なので定義不能。(よって、$x >0$ の範囲でしか定義されない。)

証明
$\ddv{x^{\frac{m}{n}}}{x}$
$= \ddv{ \qty(x^{\frac1n})^m }{x}$
$= \ddv{\qty(x^{\frac1n})^m}{x^{\frac1n}} \ddv{x^{\frac1n}}{x}$
「指数が自然数の場合」と「指数が 分子が1の分数 の場合」より、
$= m\qty(x^{\frac1n})^{m \minus 1} \times \dfrac1n x^{\frac1n \minus 1}$
$= mx^{\frac{m \minus 1}{n}} \times \dfrac1n x^{\frac1n \minus 1}$
$= \frac{m}{n} x^{\frac{m \minus 1}n + (\frac1n \minus 1)}$
$= \frac{m}{n} x^{\frac{m \minus 1}n + \frac{1 \minus n}n}$
$= \frac{m}{n} x^{\frac{m – n}n + \frac{1 \minus n}n}$
$= \frac{m}{n} x^{\frac{m}n \minus 1}. \Box$

指数が実数の場合

$\qty(x^\alpha)’ = \alpha x^{\alpha – 1}$

$\alpha$ を実数とすると、$x^\alpha$ は $x$ が正の実数の範囲で定義される。(有理数と同様に $x >0$ の範囲でしか定義されない。)

「指数関数の導関数」を用いた証明
$x^\alpha = \e^{\log_\e x^\alpha}$ となることを用いて証明する。
$\qty(x^\alpha)’$
$= \ddv{\e^{\log_\e x^\alpha}}{x}$
「合成関数の微分」より、
$= \ddv{\e^{\log_\e x^\alpha}}{\log_\e x^\alpha} \ddv{\log_\e x^\alpha}{x}$
$= \ddv{\e^{\log_\e x^\alpha}}{\log_\e x^\alpha} \ddv{\alpha\log_\e x}{x}$
「微分の線形性」より、
$= \ddv{\e^{\log_\e x^\alpha}}{\log_\e x^\alpha} \times \alpha \ddv{\log_\e x}{x}$
$= \e^{\log_\e x^\alpha} \times \alpha\qty(\dfrac1x)$
$= x^\alpha \times \dfrac{\alpha}{x}$
$= \alpha x^{\alpha – 1}. \Box$
「対数関数の導関数」を用いた証明
$f(x) = x^\alpha$
両辺の絶対値の対数を取ると、
$\implies \log_\e \bigl| f(x) \bigr| = \log_\e\abs{x^\alpha}$
べき関数は $x >0$ のとき $f(x) > 0$ であるから、
$\iff \log_\e f(x) = \log_\e x^\alpha$
$\iff \log_\e f(x) = \alpha\log_\e x$
両辺を微分すると、
$\implies \qty\big(\log_\e f(x))’ = \qty(\alpha\log_\e x)’$
「合成関数の微分」と「微分の線形性」より、
$\iff \ddv{\log_\e f(x)}{x} = \alpha \qty(\log_\e x)’$
$\iff \ddv{\log_\e f(x)}{f(x)} \ddv{f(x)}{x} = \alpha\qty(\dfrac1x)$
$\iff \qty(\dfrac1{f(x)}) f'(x) = \dfrac{\alpha}x$
$\iff f'(x) = \dfrac{\alpha f(x)}{x}$
$\iff f'(x) = \dfrac{\alpha x^\alpha}{x}$
$\iff f'(x) = \alpha x^{\alpha \minus 1}. \Box$

$\frac1x$ の導関数

$\qty(\dfrac 1x)’ = \minus \dfrac{1}{x^2}$

証明

$\qty(\dfrac1x)’$
$= \qty(x^{\minus 1})’$
「べき関数の導関数」より、
$= (\minus 1)x^{\minus 1}$
$= \minus x^{\minus 1}. \Box$

$\sqrt x$ の導関数

$\qty(\sqrt x)’ = \dfrac{1}{2\sqrt x}$

証明
$\qty(\sqrt x)’$
$= \qty(x^{\frac12})’$
「べき関数の導関数」より、
$= \qty(\dfrac12)x^{\frac12 \minus 1}$
$= \qty(\dfrac12)x^{\minus \frac12}$
$= \dfrac{1}{2\sqrt x}. \Box$

指数関数

$\qty(a^x)’ = a^x \log_\e a$

証明
$\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{a^{x + \Delta x} \minus a^x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{a^x a^{\Delta x} \minus a^x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{a^x \qty( a^{\Delta x} \minus 1 )}{\Delta x}$
「極限の線形性」と $a^{\Delta x} = \e^{\log_\e a^{\Delta x}}$ より、
$= a^x \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\e^{\log_\e a^{\Delta x}} \minus 1}{\Delta x}$
$= a^x \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \e^{\log_\e a^{\Delta x}} \minus 1 }{\log_\e a^{\Delta x}} \dfrac{\log_\e a^{\Delta x}}{\Delta x}$
$= a^x \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \e^{\log_\e a^{\Delta x}} \minus 1 }{\log_\e a^{\Delta x}}
\dfrac{\Delta x \log_\e a}{\Delta x}$
「極限の線形性」より、
$= a^x \log_\e a \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \e^{\log_\e a^{\Delta x}} \minus 1 }{\log_\e a^{\Delta x}}$
「ネイピア数の性質」より、$\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \e^{\log_\e a^{\Delta x}} \minus 1 }{\log_\e a^{\Delta x}} \minus 1 = 1$ が成り立つから、
$= a^x \log_\e a. \Box$

底が$\e$の指数関数

$\qty(\e^x)’ = \e^x$

証明
$\qty(\e^x)’$
$= \e^x \log_\e \e$
$= \e^x. \Box$

対数関数

$(\log_a x)’ = \dfrac{1}{x\log_\e a}$

導関数の定義を用いた証明
$(\log_a x)’$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\log_a (x + \Delta x) – \log_a x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \log_a \frac{x + \Delta x}{x} }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac1{\Delta x} \log_a \qty(1 + \dfrac{\Delta x}{x})$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \log_a \qty(1 + \dfrac{\Delta x}{x})^{\frac1{\Delta x}}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \log_a \qty(1 + \dfrac{\Delta x}{x})^{\frac1{\Delta x} \times \frac{x}{x}}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \log_a \qty(1 + \dfrac{\Delta x}{x})^{\frac{x}{\Delta x} \times \frac{1}{x}}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \log_a \qty( \qty(1 + \dfrac{\Delta x}{x})^{\frac{x}{\Delta x}} )^{\frac1x}$
ネイピア数の定義より、$\dlim_{\Delta x \to 0} \qty(1 + \dfrac{\Delta x}{x})^{\frac{x}{\Delta x}} = \e$ となるから、
$= \log_a \e^{\frac1x}$
$= \dfrac1x \log_a \e$
「底の変換公式」より、$\log_a \e = \dfrac{ \log_\e \e }{ \log_\e a } = \dfrac1{ \log_\e a }$ とできるから、
$= \dfrac{1}{x\log_\e a}. \Box$
「逆関数の微分」を用いた証明
$(\log_a x)’$
$y = \log_a x$ とすれば、$x = a^y$ となるから、「逆関数の微分」より、
$= \dfrac1{ \ddv{a^y}{y} }$
$= \dfrac1{ a^y \log_\e a }$
$a^y = x$ であるから、
$= \dfrac1{ x\log_\e a }. \Box$

底が$\e$の対数関数

$(\log_\e x)’ = \dfrac1x$

証明
$(\log_\e x)’$
$= \dfrac{1}{x\log_\e \e}$
$ = \dfrac1x. \Box$

三角関数

正弦関数

$(\sin x)’ = \minus \cos x$

加法定理を用いた証明
$(\sin x)’$
$= \dfrac{\sin(x + \Delta x) \minus \sin \Delta x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\qty\big( \sin x \cos \Delta x + \cos x \sin \Delta x ) \minus \sin x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\sin x \qty\big(\cos \Delta x \minus 1) + \cos x \sin \Delta x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \sin x \dfrac{\cos \Delta x \minus 1}{\Delta x} + \cos x \dfrac{\sin \Delta x}{\Delta x} )$
$= \sin x \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\cos \Delta x \minus 1}{\Delta x} + \cos x \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\sin \Delta x}{\Delta x}$
$\dfrac{\cos \Delta x \minus 1}{\Delta x} = 0$ 1 が成り立ち、「sinc関数の極限」より、$\dlim_{\Delta x \to 0} \frac{\sin \Delta x}{\Delta x} = 1$ が成り立つから、
$= \sin x \times 0 + \cos x \times 1$
$\cos x. \Box$
和積の公式を用いた証明
$(\sin x)’$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\sin(x + \Delta x) \minus \sin \Delta x}{\Delta x}$
「和積の公式」より、
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ 2\cos \frac{(x + \Delta x) + x}{2} \sin \frac{(x + \Delta x) \minus x }{2} }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{ 2\cos \frac{2x + \Delta x}{2} \sin \frac{\Delta x}{2} }{\Delta x} \times \dfrac{\frac12}{\frac12} )$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \cos \qty( x + \frac{\Delta x}{2} ) \dfrac{ \sin \frac{\Delta x}{2} }{\frac{\Delta x}{2}} )$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \cos \qty( x + \frac{\Delta x}{2} )
\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \sin \frac{\Delta x}{2} }{\frac{\Delta x}{2}}$
「sinc関数の極限」より、$\dfrac{ \sin \frac{\Delta x}{2} }{\frac{\Delta x}{2}} = 1$ が成り立つから、
$= \cos \qty( x + \dfrac02 ) \times 1$
$= \cos x. \Box$
余弦関数

$(\cos x)’ = \minus \sin x$

加法定理を用いた証明
$(\cos x)’$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\cos(x + \Delta x) \minus \cos x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{(\cos x \cos \Delta x \minus \sin x \sin \Delta x) \minus \cos x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\cos x \cos \Delta x \minus \cos x}{\Delta x} + \dfrac{\minus \sin x \sin \Delta x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \cos x \dfrac{\cos \Delta x \minus 1}{\Delta x} \minus \sin x \dfrac{\sin \Delta x}{\Delta x}$
1 より $\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\cos \Delta x \minus 1}{\Delta x} = 0$ が成り立ち、「sinc関数の極限」より、$\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\sin \Delta x}{\Delta x}$ が成り立つから、
$= 0 \minus \sin x$
$= \minus \sin x. \Box$
和積の公式を用いた証明
$(\cos x)’$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\cos(x + \Delta x) \minus \cos x}{\Delta x}$
「和積の公式」より、
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \frac{\minus 2\sin \frac{(x + \Delta x) + x}{2} \sin \frac{(x + \Delta x) \minus x}{2}}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\minus 2\sin \frac{2x + \Delta x}{2} \sin \dfrac{\Delta x}{2}}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\minus 2\sin \qty( x + \frac{\Delta x}{2} ) \sin \frac{\Delta x}{2}}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \sin \qty( x + \dfrac{\Delta x}{2} ) \dfrac{\minus 2 \sin \frac{\Delta x}{2}}{\Delta x} \times \dfrac{\frac12}{\frac12} )$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \sin \qty( x + \dfrac{\Delta x}{2} )
\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \minus \sin \frac{\Delta x}{2} }{ \frac{\Delta x}{2} } $
$= \sin \qty( x + \dfrac02 )
\left( \minus \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \sin \frac{\Delta x}{2} }{ \frac{\Delta x}{2} } \right)$
「sinc関数の極限」より、$\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \sin \frac{\Delta x}{2} }{ \frac{\Delta x}{2} } = 1$ となるから、
$\sin x \times (\minus 1)$
$\minus \sin x. \Box$
$\cos x = \sin(x + \frac{\pi}{2})$ を用いた証明
$(\cos x)’$
$= \qty( \sin \qty(x + \dfrac{\pi}{2}) )’$
「合成関数の微分」より、
$= \ddv{ \sin \qty(x + \frac{\pi}{2}) }{ \qty(x + \frac{\pi}{2}) }
\ddv{ \qty(x + \frac{\pi}{2}) }{x}$
「微分の線形性」より、
$= \cos \qty(x + \dfrac{\pi}{2}) \left( \ddv{x}{x} + \ddv{\qty(\frac{\pi}{2})}{x} \right)$
$= \cos \qty(x + \dfrac{\pi}{2}) \times (1 + 0)$
$= \cos \qty(x + \dfrac{\pi}{2})$
$= – \sin x. \Box$
正接関数

$(\tan x)’ = \dfrac1{(\cos x)^2}$

加法定理を用いた証明
$(\tan x)’$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \tan(x + \Delta x) \minus \tan x}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \frac{\tan x + \tan \Delta x}{1 \minus \tan x \tan \Delta x} \minus \frac{\tan x(1 \minus \tan x \tan \Delta x)}{1 \minus \tan x \tan \Delta x} }{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \frac{\tan x + \tan \Delta x}{1 \minus \tan x \tan \Delta x} + \frac{\minus \tan x + (\tan x)^2 \tan \Delta x}{1 \minus \tan x \tan \Delta x}}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{ \frac{ \tan \Delta x + (\tan x)^2 \tan \Delta x}{1 \minus \tan x \tan \Delta x}}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{1}{\Delta x} \dfrac{\tan \Delta x \qty( 1 + (\tan x)^2)}{1 \minus \tan x \tan \Delta x} )$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{\tan \Delta x}{\Delta x} \dfrac1{1 \minus \tan x \tan \Delta x} \qty( 1 + (\tan x)^2) )$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{ \frac{\sin \Delta x}{\cos \Delta x} }{\Delta x} \dfrac{\cos \Delta x}{\cos \Delta x}
\dfrac1{1 \minus \tan x \tan \Delta x} \qty( 1 + (\tan x)^2) )$
「三角関数の基本公式」より、$1 + (\tan x)^2 = \frac1{(\cos x)^2}$ が成り立つから、
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{\sin \Delta x}{\Delta x}
\dfrac1{\cos \Delta x}
\dfrac1{1 \minus \tan x \tan \Delta x}
\dfrac1{(\cos x)^2} )$
「極限の性質」より、
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{\sin \Delta x}{\Delta x} )
\dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac1{\cos \Delta x} )
\dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac1{1 \minus \tan x \tan \Delta x} )
\dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac1{(\cos x)^2} )$
「sinc関数の極限」より、$\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\sin \Delta x}{\Delta x} = 1$ が成り立つから、
$1 \times \dfrac{1}{\cos 0} \times \dfrac1{1 \minus \tan x \tan 0} \times \dfrac1{(\cos x)^2}$
$1 \times \dfrac1{1 \minus \tan x \times 0} \times \dfrac1{(\cos x)^2}$
$\dfrac1{(\cos x)^2}. \Box$
「商の微分」を用いた証明
$(\tan x)’$
$= \qty( \dfrac{\sin x}{\cos x} )’$
「商の微分」より、
$= \dfrac{(\sin x)’\cos x \minus \sin x(\cos x)’}{ (\cos x)^2 }$
$(\sin x)’ = \cos x,\, (\cos x)’ = \minus \sin x$ が成り立つから、
$= \dfrac{(\cos x)^2 \minus \sin x(\minus \sin x)}{ (\cos x)^2 }$
$= \dfrac{(\cos x)^2 \minus \qty\big(\minus (\sin x)^2)}{ (\cos x)^2 }$
$= \dfrac{(\cos x)^2 + (\sin x)^2}{ (\cos x)^2 }$
$= \dfrac1{ (\cos x)^2 }. \Box$

逆三角関数

逆正弦関数

$(\arcsin x)’ = \dfrac1{\sqrt{1 \minus x^2}}$

証明
$y = \arcsin x$ とすると、$x = \sin y$ となるから、
$(\arcsin x)’$
$= \ddv{\arcsin x}{x}$
$= \ddv{y}{x}$
$= \dfrac1{\dv{x}{y}}$
$= \dfrac1{\dv{\sin y}{y}}$
$= \dfrac1{\cos y}$
$= \dfrac1{ \sqrt{1 \minus (\sin y)^2} }$
$= \dfrac1{ \sqrt{1 \minus x^2} }. \Box$
逆余弦関数

$(\arccos x)’ = \minus \dfrac1{\sqrt{1 \minus x^2}}$

証明
$(\arccos x)’$
$= \ddv{\arccos x}{x}$
$= \ddv{y}{x}$
$= \dfrac1{\dv{x}{y}}$
$= \dfrac1{\dv{\cos y}{y}}$
$= \dfrac1{\minus \sin y}$
$\minus \dfrac1{ \sqrt{1 \minus (\cos y)^2} }$
$x = \cos y$ であるから、
$= \minus \dfrac1{\sqrt{1 \minus x^2}}$
逆正接関数

$(\arctan x)’ = \minus \dfrac1{1 + x^2}$

証明
$(\arctan x)’$
$= \ddv{\arctan x}{x}$
$= \dfrac1{\dv{x}{\arctan x}}$
$= \dfrac1{\dv{\tan y}{y}}$
$= \dfrac1{\frac1{(\cos y)^2}}$
$= (\cos y)^2$
$= \dfrac1{1 + (\tan y)^2}$
$= \dfrac1{1 + x^2}. \Box$

双曲線関数

双曲線正弦関数

$(\sinh x)’ = \cosh x$

証明
$(\sinh x)’$
$= \qty(\dfrac{ \e^x \minus \e^{-x} }{2})’$
$= \dfrac{(\e^x)’ \minus (\e^{-x})’}{2}$
$= \dfrac{\e^x \minus (\minus \e^{-x})}{2}$
$= \dfrac{\e^x + \e^{-x}}{2}$
$ = \cosh x. \Box$
双曲線余弦関数

$(\cosh x)’ = \sinh x$

証明
$(\cosh x)’$
$= \qty(\dfrac{\e^x + \e^{-x}}{2})’$
$= \dfrac{(\e^x)’ + (\e^{-x})’}{2}$
$= \dfrac{\e^x + (\minus \e^{-x})}{2}$
$= \dfrac{\e^x \minus \e^{-x}}{2}$
$= \sinh x. \Box$
双曲線正接関数

$(\tanh x)’ = \dfrac1{(\cosh x)^2}$

「商の微分」を用いた証明
$(\tanh x)’$
$= \qty( \dfrac{ \e^x \minus \e^{-x} }{ \e^x + \e^{-x} } )’$
$= \dfrac{\qty(\e^x \minus \e^{-x})’
\qty(\e^x + \e^{-x})
\minus \qty(\e^x \minus \e^{-x})
\qty(\e^x + \e^{-x})’}
{ (\e^x + \e^{-x})^2 }$
$= \dfrac{\qty\Big(\e^x \minus \qty(\minus \e^{-x}))
\qty(\e^x + \e^{-x})
\minus \qty(\e^x \minus \e^{-x})
\qty\Big(\e^x + \qty(\minus \e^{-x}))}
{ (\e^x + \e^{-x})^2 }$
$= \dfrac{\qty(\e^x + \e^{-x})^2
\minus \qty(\e^x \minus \e^{-x})^2}
{ (\e^x + \e^{-x})^2 }$
$= \dfrac{\qty(\e^{2x} + 2 + \e^{-2x})
\minus \qty(\e^{2x} \minus 2 + \e^{-2x})}
{ (\e^x + \e^{-x})^2 }$
$= \dfrac4{ (\e^x + \e^{-x})^2 }$
$= \dfrac1{ \qty( \frac{\e^x + \e^{-x}}{2} )^2 }$
$= \dfrac1{ (\cosh x)^2 }$
$\tanh$ の性質を用いた証明
$(\tanh x)’$
$= \qty( \dfrac{\sinh x}{\cosh x} )’$
「商の微分」より、
$= \dfrac{(\sinh x)’ \cosh x \minus \sinh x(\cosh x)’}{ (\cosh x)^2 }$
$= \dfrac{(\cosh x)^2 \minus (\sinh x)^2}{ (\cosh x)^2 }$
$(\cosh x)^2 \minus (\sinh x)^2 = 1$ より、
$= \dfrac1{ (\cosh x)^2 }. \Box$

逆双曲線関数

逆双曲線正弦関数

$(\arcsinh x)’ = \dfrac1{\sqrt{x^2 + 1}}$

証明
$(\arcsinh x)’$
$= \dfrac1{\ddv{x}{y}}$
$= \dfrac1{\ddv{\sinh y}{y}}$
$= \dfrac1{\cosh y}$
$= \dfrac1{ \sqrt{(\sinh y)^2 \minus 1} }$
$= \dfrac1{ \sqrt{x^2 \minus 1} }. \Box$
逆双曲線余弦関数

$(\arccosh x)’ = \dfrac1{\sqrt{x^2 \minus 1}}$

証明
$(\arccosh x)’$
$= \dfrac1{\ddv{x}{y}}$
$= \dfrac1{\ddv{\cosh y}{y}}$
$= \dfrac1{\sinh y}$
$= \dfrac1{ \sqrt{(\cosh y)^2 \minus 1} }$
$= \dfrac1{\sqrt{x^2 \minus 1}}. \Box$
逆双曲線正接関数

$(\arctanh x)’ = \dfrac1{1 \minus x^2}$

証明
$(\arctanh x)’$
「逆関数の微分」より、
$= \dfrac1{\dv{\tanh y}{y}}$
$= \dfrac1{\frac1{(\cosh y)^2}}$
「双曲線関数の公式」$\frac1{(\cosh y)^2} = 1 \minus (\tanh y)^2$ より、
$= \dfrac1{1 \minus (\tanh y)^2}$
$= \dfrac1{1 \minus x^2}. \Box$
  1. ↩︎
  2. ↩︎
$\dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\cos \Delta x \minus 1}{\Delta x}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{\cos \Delta x \minus 1}{\Delta x} \dfrac{\cos \Delta x + 1}{\cos \Delta x + 1}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \dfrac{(\cos \Delta x)^2 \minus 1}{\Delta x(\cos \Delta x + 1)}$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \sin \Delta x \dfrac{\sin \Delta x}{\Delta x} \dfrac{1}{\cos \Delta x + 1} )$
$= \dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \sin \Delta x )
\dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{\sin \Delta x}{\Delta x} )
\dlim_{\Delta x \to 0} \qty( \dfrac{1}{\cos \Delta x + 1} )$
「sinc関数の極限」より、$\dlim_{\Delta x \to 0} \frac{\sin \Delta x}{\Delta x} = 1$ となるから、
$= \sin 0 \times 1 \times \dfrac{1}{\cos 0 + 1}$
$= 0 \times 1 \times \dfrac12$
$= 0$